Katholieken en hun geschiedenis / traditie

Contemporaine ontwikkelingen

De relatie met de andere godsdiensten

Naast ongodsdienstigheid vormt ook de aanwezigheid van andere religies een uitdaging voor het katholieke geloof (en voor het christendom in het algemeen). Het vraagt om bezinning binnen de kerk en leidde vanaf Vaticanum II tot het besef van het menselijke recht op godsdienstvrijheid (Dignitatis Humanae) en tot een open houding ten opzichte van andere godsdiensten in het algemeen. Naast de bijzondere verbondenheid met het volk van Israel (Lumen Gentium), onderkent de kerk dat er overeenkomsten zijn met de islam (Nostra aetate). Maar: hoe is de katholieke (christelijke) overtuiging dat God zich in Jezus Christus kenbaar heeft gemaakt, te verenigen met een respectvolle houding tegenover andersgelovigen en andere godsdiensten? Hoe kun je de unieke waarheid van het eigen geloof erkennen en tegelijkertijd andere godsdiensten respecteren? Daar zijn drie visies in te onderscheiden.

Pluralisme

Deze visie meent dat alle religies een gemeenschappelijke basis hebben en in essentie hetzelfde zijn. Ze zijn bijvoorbeeld allemaal gericht op het menselijk geluk of redding, of op compassie. Bij de verschillen tussen religies gaat het om de buitenkant. Die raken de kern niet. Met de eigen buitenkant toont elke religie een bepaald aspect van de gemeenschappelijke basis. De verschillende religies vullen elkaar dus aan. Een interreligieus gesprek heeft baat bij het relativeren van de verschillen tussen de religies en bij het zoeken naar dat wat in de kern overeenkomt. In deze benadering wordt het belangrijkste katholieke (en christelijke) belijden, van het geloof in Gods menswording in Jezus, gerelativeerd. Jezus komt op een lijn te staan met religieuze leiders als Mozes, Mohammed of Boeddha, of geldt als even goddelijk als Brahman, Shiva of Visjnu. Het geloof in Jezus als mensgeworden God maakt plaats voor de opvatting dat Jezus een menselijk voorbeeld is (naast andere voorbeelden) van leven naar Gods wil.

Exclusivisme

Een visie die daar haaks op staat is die van het exclusivisme, die meent dat er buiten de katholieke geloofsgemeenschap geen heil en geen waarheid bestaat. Wie tot een andere godsdienst behoort, kan zich maar beter bekeren tot het ware geloof. Om waarheid en heil te vinden is het noodzakelijk om te belijden dat Jezus de weg tot God is en om bij de kerk te gaan horen. Andersgelovigen die impliciet naar het doopsel en naar de kerkgemeenschap verlangen, kunnen gered worden. Probleem van deze visie is, dat het geen recht doet aan waarheidsaanspraken van andere religies en aan het besef dat God zich ook daarin openbaart.

Inclusivisme

Het inclusivisme stelt dat God zich in Jezus Christus heeft laten kennen maar dat andere godsdiensten ook aspecten van waarheid in zich hebben. Iedereen die God zoekt en gewetensvol leeft, en alle godsdiensten die aansturen op een liefdevolle omgang met medemensen en een betere wereld, delen op een impliciete of anonieme manier al in de navolging van Christus. Echter: dat kan pas tot voltooiing komen binnen het katholieke geloof. De eerste vraag die deze visie oproept is of andere godsdiensten echt met respect worden benaderd. De tweede vraag is of het superioriteitsgevoel van katholieken terecht is, gelet op de spanning tussen ideaal en werkelijkheid. Het feitelijke doen en laten van katholieke gelovigen viel en valt niet samen met het ideaal van de navolging van Christus. De inclusivistische visie vindt daar een antwoord op in het besef dat God die het heil van alle mensen wil, op een werkzame maar voor christenen niet altijd herkenbare manier aanwezig is in andere religies. God vraagt dus om een dialoog tussen de verschillende godsdiensten, waardoor Hij verder aan het licht kan komen en zijn heil beter kan schenken. Het verschil met het pluralisme is, dat hier de openbaring van God in Jezus de norm blijft. Maar: die normeert niet alleen het heils-en waarheidsgehalte van andere godsdiensten, maar ook die van concrete vormen van de katholieke godsdienst. Want de kerk draagt Jezus’ boodschap over Gods komende Rijk met zich mee als een werkelijkheid die kritisch is en dient te blijven: ook ten aanzien van kerkelijke interpretaties en praktijken.

Dominus Jesus

Geen van deze drie wijzen van kijken naar de verschillende godsdiensten is naar het oordeel van de kerk volledig tevredenstellend. Christus noemt zich de Weg, de Waarheid en het Leven. Niemand komt tot de Vader, tenzij door Hem (Joh. 14,6). Daarom is in het jaar 2000 door het Vaticaan ook het document Dominus Jesus uitgegeven, waarin de uniciteit van Christus werd benadrukt en de katholieke kerk als de Kerk van Christus werd gedefinieerd, waarbij er wel, in navolging van het Tweede Vaticaans Concilie, elementen van waarheid en heiligheid buiten de zichtbare katholieke kerk gevonden kunnen worden (Nostra aetate 2).

 

 

Ga terug naar Contemporaine ontwikkelingen