Katholieken en hun geschiedenis / traditie

Oosterse Kerken

Fascinatie

De oosterse kerken oefenen een zekere aantrekkingskracht uit. Ze spreken veel mensen aan vanwege hun prachtige (soms prachtvólle) liturgie, hun mooie kerkzang en iconen. Anderen associëren deze kerken met ‘conservatief’. Hoe dan ook, oosterse kerken fascineren!

Oosterse christelijke vrouwen in Oost-Turkije verzamelen zich buiten de kerk na de plechtige dienst bij gelegenheid van het patroonsfeest van een Syrisch-orthodox klooster en delen gewijd brood met elkaar. (Foto: © L. van Leijsen).

Voorbij clichés

Het beeld dat oosterse kerken oproepen, geeft meestal maar een deel van hun werkelijkheid weer. Daarmee zijn onze spontane gedachten erover – clichés als je wilt – niet per se onwaar, maar behoeven ze aanvulling. Oosterse kerken zijn vaak de onbekende ander. Die onbekendheid draagt ongetwijfeld bij aan de fascinatie. Het venster ‘Oosterse kerken’ wil die fascinatie vasthouden en tegelijk een klein stukje van de sluier die over oosters christendom ligt, oplichten.

Oosters christendom

De oosterse kerken delen veel met de kerken van het westen, vooral het geloof in Christus. Onderling kennen ze een grote verscheidenheid. Maar ze delen samen ook iets eigens ten overstaan van het westen: een andere ‘spirituele wereld’. Die is gebaseerd op hun grotendeels gemeenschappelijke geschiedenis en met name op het filosofisch-culturele levensgevoel dat ze in het verleden deelden met de niet-christelijke wereld rondom hen én met elkaar. Het zijn de algemeen gangbare denkcategorieën van toen in het oostelijk bekken van de Middellandse Zee en in het voor-islamitische Midden-Oosten, waar de oosterse kerken hun christelijke theologie in hebben gegoten óf waar ze zich juist tegen hebben afgezet. Oosterse kerken zijn daarbij sterk bepaald door de Oude Kerk. Dit eigene rechtvaardigt de verzamelnaam ‘oosters christendom’.

What’s in a name?

Het begrip ‘oosterse kerken’ is ontstaan vanuit een West-Europees gezichtspunt: men doelt hiermee op alle kerken die – tot 1500 – niet behoorden tot het toenmalige christelijke West-Europa. De tradities van de oosterse kerken ontstonden in Oost-Europa, de Kaukasus, het Midden-Oosten, de Hoorn van Afrika en India. Oosterse kerken zijn geloofsgemeenschappen die voortbouwen op die tradities. Deze oude geografische bepaaldheid is door de tijd ingehaald. Want tegenwoordig leven er in die streken ook westerse christenen, bij voorbeeld rooms-katholieken in Rusland of protestanten in India. Anderzijds trokken er vanaf de 19e eeuw oosterse christenen naar westerse landen. Zo vinden wij in Nederland van vrijwel alle oosterse kerken parochies.

Gemeenschappelijke geschiedenis

In het oosten staat de wieg van het christelijk geloof. Daar werd de Bijbel geschreven en werden de eerste belangrijke concilies gehouden. Concilies zijn grote kerkvergaderingen waar men beslissingen neemt die in principe voor de kerk in heel de wereld gelden (de zogeheten ‘oecumenische concilies’; oecumene betekende vroeger ‘heel de bewoonde wereld’). De oosterse kerken grijpen ook terug op de grote gestalten uit hun geschiedenis, die hun kerk-zijn en theologie doorslaggevend hebben bepaald (zie: Kerkvaders).

Geloofsverbreiding

Vanuit kernland Palestina verbreidde de christelijke boodschap zich via Syrië richting Europa, naar het westen dus. Maar het evangelie werd ook verkondigd in oostelijke en zuidelijke richting: in heel het Midden-Oosten en nog verder, in bij voorbeeld India (Thomas) en Ethiopië.
In het Romeinse Rijk kreeg het christendom te maken met zware vervolgingen. Pas na 313 verwierf de kerk haar vrijheid en zelfs een bevoorrechte plaats in de Romeinse samenleving. Keizer Constantijn verplaatste de hoofdstad van Rome naar Constantinopel (Byzantium, tegenwoordig Istanbul). Er was binnen én buiten dit Romeinse/ Byzantijnse Rijk in principe één officiële christelijke kerk, waartoe ook de westerse kerk hoorde.

Verdeeldheid

De kerkelijke eenheid ging na 400 voorgoed verloren. In de vijfde eeuw ontstonden er theologische ruzies over wie Jezus Christus werkelijk is. Daar speelden ook politieke motieven doorheen. Op de concilies zocht men naar oplossingen voor de conflicten. Vele christenen in het oosten aanvaardden de conciliebesluiten, maar grote groepen wezen deze ook af, zoals de Kopten in Egypte en de Syrisch-orthodoxen. Zo splitste na de 5e en 6e eeuw het oosters christendom zich uit in allerlei gescheiden kerken (zie: Oosterse schisma’s en geloofsdoctrines + Algemeen overzicht). Koptische, Syrisch-orthodoxe en andere dissidente christenen uit het Byzantijnse Rijk werden vervolgd door de overheid. Deze werd immers gedomineerd door die oosterse christenen die de conciliebesluiten wél hadden geaccepteerd.

Pluriformiteit

Net als het westers christendom is het oosters christendom veelvormig. Oosterse kerken zijn van zeer uiteenlopende liturgische tradities (zie: Gebed en liturgie + De twee grote ‘trekkers’: iconen en kerkzang). Ook behoren ze van oudsher tot verschillende talen en culturen. Oosterse kerken zijn steeds georganiseerd als zelfstandige plaatselijke kerk in één land of regio, met aan het hoofd een patriarch (zie: Ambt en gezag + Nationale kerken). Zo’n patriarchaat leeft in kerkelijke gemeenschap met andere grote plaatselijke kerken. ‘Kerkelijke gemeenschap’ betekent: men beschouwt elkaar als behorend tot dezelfde kerk. Maar niet alle oosterse kerken leven in kerkelijke gemeenschap met elkaar. Dat is het gevolg van bovengenoemde schisma’s.

Islam

Maria-icoon in Koptisch-orthodox woestijnklooster in Egypte. De heilige Maria geniet een grote verering in alle oosterse kerken. (Foto: © L. van Leijsen).

Vanaf 632 kwam de islam naar het Midden-Oosten. Het Byzantijnse Rijk trok zich terug uit dit gebied. Nog lange tijd was alleen de bovenlaag van de Midden-Oosterse bevolking moslim. De Koptische en Syrisch-orthodoxe christenen waren aanvankelijk blij met de nieuwe machthebbers, omdat daarmee de zware vervolgingen door die andere oosterse christenen, de Byzantijnse overheid, ophielden. Maar na verloop van tijd ontstonden er ook christenvervolgingen door de nieuwe moslimheersers.
In een eeuwenlang proces gingen christenen om allerlei redenen over naar de islam. Rond 1000 vormden de christenen vrijwel overal in het Midden-Oosten voortaan een minderheid. Leven onder de islam ging gepaard met een zekere tolerantie. Toch waren christenen lange tijd ‘tweederangsburgers’.

Oost-Europa

Vanuit het Byzantijnse Rijk ontstond er in de eeuwen na de opkomst van de islam een christelijke missionering noord-oostwaarts. Landen als Bulgarije, Servië en Rusland ontvingen het evangelie in de Byzantijnse oosters-orthodoxe vorm. Hier ligt de basis van de huidige Europese Orthodoxie. Tot op de dag van vandaag vormt zij het grootste deel van het oosters christendom.

Schisma van 1054

Met de oosters-orthodoxe kerk van het Byzantijnse Rijk en zijn invloedssfeer raakte Rome gescheiden (schisma) vanaf 1054 (zie: Oosterse schisma’s en geloofsdoctrines). Men deed elkaar ‘in de ban’. Hoewel deze wederzijdse banvloek tussen de oosters-orthodoxe kerk en de rooms-katholieke kerk in 1965 werd opgeheven bestaat de gescheidenheid nog altijd officieel.

Communisme

In de vorige eeuw leefden in Oost-Europa en ook in Ethiopië (1974-1987) veel oosterse kerken onder communistische regiems. Kerken werden aan banden gelegd en zelfs vervolgd. Meer dan 20 jaar na de val van het communisme likt men nog altijd de wonden, maar tevens maakt het kerkelijke leven sindsdien een wederopstanding door.

Relatie met katholieken

De oosterse kerken bezitten hun eigenheid ten opzichte van de westerse rooms-katholieke kerk. Maar er is tevens een sterke onderlinge relatie. Er is het geloof in Christus dat men deelt. Oost en west hebben elkaar ook eeuwenlang beïnvloed. Vanaf de late middeleeuwen ontstond er vanuit de rooms-katholieke kerk een actieve herenigingpolitiek. Orthodoxen gingen over naar het katholicisme. Hieruit ontstonden de katholieke oosterse kerken. Ze behielden grotendeels hun eigen oosterse tradities en worden ‘geünieerden’ genoemd, vanwege hun eenheid met de opvolger van Petrus, de paus. Hun geloof was katholiek, hun rite oosters (zie: Oosterse schisma’s en geloofsdoctrines + Algemeen overzicht).

Oosterse protestanten

Vanaf de 19e eeuw ontstonden er onder reformatorische invloed in India en Oost-Europa enkele protestantse kerken die een oosterse traditie (‘ritus’, zie: Gebed en liturgie) hebben. Ze vormen enigszins een curiosum. Het zijn ‘protestantse oosterse christenen’ (zie: Algemeen overzicht).

Uitdagingen

De oosterse kerken zien zich voor de volgende uitdagingen gesteld:

  • Ontkerkelijking ~ door het communisme in Oost-Europa én door de moderne seculiere levensstijl. Doen de oosterse tradities er voor de mensen nog toe?
  • Emigratie naar het westen ~ Hoe vangt men dat als oosterse kerk op?
  • Samenleven met islam ~ De religieuze en politieke situatie in het Midden-Oosten zet die verhouding onder druk.
  • Oecumene ~ Dit streven naar (meer) eenheid tussen de christenen is van groot belang voor de relaties tussen de oosterse kerken onderling en voor die met de westerse kerken. O.a. met de rooms-katholieke kerk zijn belangrijke oecumenische overeenkomsten gesloten.
  • Sociale verantwoordelijkheid ~ De taak van de kerk in de samenleving.

Ga terug naar Oosterse Kerken