Katholieken en de samenleving

Diaconie

Dienstbaarheid aan de mens

Diaconie komt van het Griekse woord ‘diakonia’ dat ‘dienen’ betekent. Dienen en dienstbaarheid staan centraal in de boodschap van Jezus en de christelijke gemeenschap. Diaconie is gericht op het kleiner maken van sociaal-maatschappelijke nood van mensen. Een liefdadigheidsactie kunnen we diaconaal noemen wanneer zij komt vanuit een kerk of door het evangelie is geïnspireerd. Deze actie kan ten dienste staan van iedere mens die een steuntje in de rug kan gebruiken. Zij kan zich richten op eigen parochianen, de Nederlandse samenleving of nood elders in de wereld. Op deze manier is de kerk present in de samenleving.

Dienstbaar aan God

De resultaten van een diaconale actie zijn niet altijd meetbaar. Bijvoorbeeld wanneer ze gericht is op het mee uithouden van een situatie wanneer het leed opheffen niet haalbaar is. Of wanneer zij zich richt op zingeving in plaats van praktische hulp. Toch kan deze ondersteuning voor iemand van wezenlijk belang zijn, juist omdat andere instanties hier geen taak in zien. Dit betekent ook dat de diaconie doorgaat waar de reguliere hulpverlening stopt wanneer er geen of te weinig resultaten worden geboekt.

Een risico van diaconaal werk is dat er gauw een scheefheid ontstaat in de verhouding tussen mensen; een gevende en een ontvangende partij. Daarom moet men zich richten op de wederkerigheid in de relatie waarbij iemand veel kan ontvangen en leren van degene waar hij of zij zich voor inzet. Daarnaast moet iedere diaconale actie ook worden gezien als dienst aan God.

In de Bijbel noemt Matteüs (25,34-36) zes werken van barmhartigheid.

‘…Komt, gezegenden van mijn Vader, en ontvangt het Rijk dat voor u gereed is vanaf de grondvesting der wereld. Want Ik had honger en gij hebt Mij te eten gegeven, Ik had dorst en gij hebt Mij te drinken gegeven, Ik was vreemdeling en gij hebt Mij opgenomen, Ik was naakt en gij hebt Mij gekleed, Ik was ziek en gij hebt Mij bezocht, Ik was in de gevangenis en gij hebt Mij bezocht.’

In deze tekst wordt verteld dat het Rijk van God is bedoeld voor degenen die een ander eten, drinken, kleren, onderdak of aandacht geven. Want wie zoiets voor een ander doet, dient daarmee ook God de Vader.

Voor het jodendom hoort ook het begraven van de doden tot een van de werken van barmhartigheid, dit is door christenen overgenomen. We spreken dus van zeven werken van barmhartigheid.

De hongerigen voeden

Iemand die honger heeft te eten geven is de meest primaire vorm van diaconie. In de Bijbel zijn hiervan verschillende voorbeelden te vinden. Vaak zijn acties gericht op Afrikaanse landen waar hongersnoden helaas regelmatig voorkomen. De organisatie ‘Kerk in actie’ werkt bij grote rampen samen met de Samenwerkende Hulporganisaties. Maar ook in Nederland zijn er mensen die amper beschikken over elementaire levensmiddelen en aangewezen zijn op de voedselbank. Parochianen komen voor deze groep in actie bijvoorbeeld met een kerstpakkettenactie die in veel kerken traditie is geworden. Een pakket wordt gevuld met eten, drinken, lekkers of speelgoed en verdeeld onder de mensen om ze rond Kerstmis op iets lekkers te trakteren.

Maar materiële en financiële hulp alleen is nooit genoeg is. Bondgenootschap helpt om de kloof tussen arm en rijk te dichten en dat gebeurt door elkaar te ontmoeten. Het gaat dan niet over liefdadigheid, maar over gerechtigheid. De armen wordt door hun tekort onrecht aangedaan en dit moet worden rechtgezet.

De dorstigen laven

Een tekort aan water en schoon drinkwater is op veel plekken in de wereld een levensbedreigend probleem. De dorstigen laven kennen we bijvoorbeeld uit het evangelieverhaal van Jezus met de Samaritaanse vrouw waarin hij haar vraagt: ‘Geef mij te drinken’ (Joh. 4,1-15). Een ander voorbeeld is Jezus die aan het kruis om drinken vraagt (Joh. 19,28).

Zo kan dorst een letterlijke betekenis hebben of verwijzen naar het levend water waarmee Jezus zelf en het evangelie worden bedoeld.

Ontwikkelingshulp wordt vaak omschreven als hulp om mensen te leren zichzelf te helpen. Met andere woorden: geef iemand water en hij heeft drinken voor een dag, maak samen een put en hij heeft drinken voor de rest van zijn leven.

De vreemdelingen opnemen

De houding ten opzichte van vreemdelingen lijkt te zijn verhard. Misschien zijn mensen sinds de aanslagen op de Twin Towers in 2001 banger geworden. Aan de andere kant vinden we in de Bijbel ook genoeg voorbeelden dat men niet altijd gastvrij en ruimdenkend was ten opzichte van vreemdelingen. Denk bijvoorbeeld aan het verhaal van de Barmhartige Samaritaan. Niet de priester of de Leviet ging de gewonde man helpen maar juist de Samaritaan, het volk waar de Joden zo op neerkeken.

Sommigen noemen de multiculturele samenleving een mislukking anderen noemen het een verrijking. Hoe je er ook naar kijkt; het is een gegeven waar we in deze tijd mee te maken hebben. Het is een taak van christenen om gastvrij en open te zijn voor iedereen die zij op hun weg tegenkomen, ongeacht etnische achtergrond en geloofsovertuiging.

Volgens de Nederlandse wet mogen kerken geen asiel verlenen aan wie met uitzetting wordt bedreigd. Maar er zijn wel mogelijkheden voor christenen om op te komen voor deze kwetsbare groep mensen. Bijvoorbeeld door het probleem bespreekbaar te maken, door toch mensen (tijdelijk) op te vangen, een protestwake, publiciteit of politieke lobby. Een voorbeeld van een organisatie die zich inzet voor vluchtelingen is Stichting Gave.

De naakten kleden

Vroeger richtte de diaconie zich ook op de armen en hulpbehoevenden in Nederland. Maar sinds de weduwen- en wezenwet uit 1965, nam de noodzaak daartoe af. Iedereen had immers recht op een bijstandsuitkering. Toch zijn er in Nederland nog genoeg mensen die te weinig middelen van bestaan hebben om rond te komen. Of dag en nacht op straat hun onderkomen moeten zoeken. Deze mensen zijn vaak moeilijk te bereiken door de officiële instanties. De kerk biedt een open oor, een ‘warm’ woord en een kop koffie als hart onder de riem. Financieel gezien zijn projecten vaak afhankelijk van giften. Voorbeelden hiervan zijn het Leger des Heils en Stichting de Hoop.

De zieken verzorgen

Een paar miljoen mensen, met name vrouwen, in Nederland zijn gedurende lange tijd mantelzorger. Het kan een zware belasting zijn om naast het eigen werk en gezin de zorg te hebben over iemand die te oud of te ziek is om (volledig) voor zichzelf te zorgen. Ook kerken bezitten vaak over een groot netwerk van actieve vrijwilligers die vanuit een werkgroep zieke parochianen bezoeken. Naast medische en huishoudelijke zorg zijn aandacht en menselijke betrokkenheid minstens zo belangrijk.

De gevangenen bezoeken

De aanwezigheid van de kerk in de gevangenissen kent een lange geschiedenis. De geestelijk verzorgers vormen voor de gevangenen een vrijplaats omdat zij vanuit de kerk werken. Zij kunnen onbevooroordeeld naar het verhaal van de gedetineerde luisteren zonder deel uit te maken van het strafproces of reclasseringsproject.

De stichting Exodus zet zich daarnaast nog in voor het begeleiden van ex-gedetineerden. Deze mensen moeten na hun detentie een huis en baan vinden en hun relaties weer opbouwen. Ook het aspect zingeving en een plaats geven aan de ervaringen rond de detentie zijn hierbij onontbeerlijk.

Bij het omzien naar gevangenen moeten we ook naar andere landen kijken waar mensen soms vast zitten voor dingen die ze niet hebben gedaan of omdat hun mening of levenswijze de machthebbers niet aanstaat. De belangrijkste organisatie in dit verband is Amnesty International.

De doden begraven

De kerk vindt het belangrijk dat iedereen die overlijdt een menswaardig afscheid krijgt. In Nederland wordt de begrafenis door de gemeente betaald wanneer iemand zelf of de nabestaanden daar geen geld voor hebben. Naast het begraven van de doden is het stilstaan bij de rouwende naasten minstens zo belangrijk. Bijvoorbeeld door het ritueel van de viering van Allerzielen (2 november). Of op andere momenten waarin de herinnering aan de overledene levend wordt gehouden.

Ga terug naar Diaconie