Katholieken en hun geschiedenis / traditie

Moderniteit

Vanaf de Verlichting proberen katholieke wetenschappers en filosofen nieuwe wetenschappelijke methoden te combineren met hun geloof. Sinds die tijd staat de kerk iedere keer opnieuw voor de vraag wat de ontdekkingen in de moderne wetenschappen betekenen voor de kern van het geloof. Kunnen geloof en rede nog bij elkaar gehouden worden, of sluiten ze elkaar uit?

Moderniteit

Het einde van de middeleeuwen wordt gekenmerkt door snelle veranderingen in de economische, religieuze en politieke verhoudingen. De rooms-katholieke kerk stond voor de vraag hoe zij zich zou gaan verhouden tot de nieuwe ontwikkelingen?

Katholieke Verlichting

De Franse filosoof René Descartes (1596-1650) vond dat het middeleeuwse denken de kerk niet meer verder kon helpen. Hij ontwikkelde een nieuwe filosofische methode die geïnspireerd was door de natuurwetenschappen. Geïnspireerd door Descartes verschenen er daarna vele boeken waarin Bijbelse opvattingen gecombineerd werden met de moderne natuurwetenschappen.
Descartes is vooral bekend van de uitspraak ‘cogito ergo sum’(=ik denk, dus ik ben).Deze woorden staan symbool voor een grote omslag in ons mens- en wereldbeeld. In plaats van de wereld en de natuur als gegeven te beschouwen, kwam het eigen denken steeds meer centraal te staan. De mens vormde zo steeds meer het middelpunt van zijn eigen wereld.

Kritisch onderzoek van het eigen geloof

De toepassing van de natuurwetenschappelijke methode bleek een tweesnijdend zwaard te zijn. De methode kon ook op de Bijbel en kerkelijke opvattingen worden toegepast. Kritisch protestants Bijbelonderzoek bracht allerlei tegenstrijdigheden in de teksten aan het licht (bijvoorbeeld de verschillen in de twee scheppingsverhalen van het boek Genesis). Aan katholieke zijde duurde het langer voordat er kritisch onderzoek kwam. Paus Leo XIII zou eind 19e eeuw het verbod van het concilie van Trente op kritisch tekstonderzoek opheffen.

Modernisme

Op grond van de wetenschappelijke veranderingen waren er aan het eind van de 19e eeuw verschillende katholieke filosofen en psychologen die meenden dat geloof eigenlijk een projectie is van menselijke gevoelens waaraan geen werkelijkheid, geen mysterie, lijkt te beantwoorden. Met andere woorden: ze maakten een scheiding tussen geloof en rede. Door hun tegenstanders werden ze modernist genoemd, en verschillende pausen reageerden met felle veroordelingen op de scheiding tussen geloof en rede.

Lees meer